آسیب‌شناسی آموزش جمعیّت‌‌شناسی در ایران

گفت‌وگو با دکتر حاتم حسینی

 ارزیابی شما از وضعیّت کنونی آموزش جمعیّت‌شناسی در ایران چیست؟

آموزش و پژوهش جمعيّت‌شناسي در ايران سابقه‌اي تقريباً 50 ساله دارد. در اين مدّت دروس جمعيت‌شناسی در رشته‌‌های علوم اجتماعی، علوم تربيتی، علوم اقتصادی، برنامه‌ريزی، آمار، جغرافيا، شهرسازی و رشته‌های مرتبط ديگر مورد اقبال قرار گرفت. داير‌كردن دوره‌ي كارشناسي ارشد جمعيّت‌شناسي در گروه آموزشي جمعيّت‌شناسي دانشگاه تهران در سال 1367، دوره‌ي دكتري جمعيّت‌شناسي در همان گروه آموزشي در سال 1381 و در نهایت تأسيس انجمن جمعيّت‌شناسي ايران در همان سال موضوع جمعيّت و توسعه‌ي آموزش و پژوهش جمعيّت‌شناسي را در كانون توجّه صاحب‌نظران، متخصّصان جمعيّت‌شناسي و دست‌اندركاران امور برنامه‌ريزي قرار داده و توسعه‌ي اين علم در كشور را وارد مرحله‌ي جديدي نموده است. تأسيس بخش جمعيّت و توسعه و كارشناسي ارشد جمعيّت‌شناسي در دانشگاه‌هاي شيراز و علّامه طباطبايي، ... و پذيرش سالانه‌ي شمار قابل‌توجّهي دانشجو در سال‌هاي اخير گواه اين مدّعاست. با این وجود، آموزش جمعیّت‌شناسی در دوره‌های تحصیلات تکمیلی در دانشگاه‌های سراسری محدود به دوره‌ی کارشناسی ارشد جمعیّت‌شناسی در دانشگاه‌های تهران، علّامه طباطبایی و شیراز و دوره‌ی دکتر جمعیّت‌شناسی در دانشگاه تهران می‌باشد. در سایر موارد، آموزش دروس جمعیّت‌شناسی محدود به حدود 12 واحد درسی در دوره‌ی کارشناسی علوم اجتماعی (با احتساب دروس اختیاری) می باشد. در بعضی از رشته‌های کارشناسی مثل آمار، جغرافیا و کارشناسی ارشد مثل جامعه‌شناسی، پژوهشگری اجتماعی و علوم تربیتی نیز موضوعات جمعیّت‌شناسی در قالب چند واحد درسی آموزش داده می‌شود.

چه زمینه‌هایی در آموزش جمعیّت‌شناسی مورد تأکید است؟ جمعیّت‌شناسی علم مطالعه‌ی جمعیّت‌های درحال‌تغییر انسانی است. این تغییرات تحت تأثیر سه عامل اصلی زادولد، مرگ‌ومیر و مهاجرت است. بررسی این فرآیندهای جمعیّتی در حوزه‌ای از مطالعات جمعیّتی قرار می‌گیرد که در اصطلاح به آن پویایی‌شناسی جمعیّت می‌گویند. این سه پدیده موضوعات کانونی را در آموزش جمعیّت‌شناسی در ایران تشکیل می‌دهند. ایستایی‌شناسی جمعیّت از دیگر حوزه‌های مرتبط با مطالعات جمعیّت است. در این حوزه از جمعیّت‌شناسی مشخصه‌های مرتبط با توزیع و ترکیب جمعیّت و چگونگی بررسی و مطالعه‌ی آن‌ها به دانشجویان آموزش داده می‌شود. در هر یک از این حوزه‌ها تلاش می‌شود تا جدیدترین و به روزترین روش‌ها و تکنیک‌های بررسی مشخصه‌ها و فرآیندهای جمعیّتی به دانشجویان آموزش داده شود. این حوزه‌‌های مطالعه و بررسی همه‌ی دوره‌های تحصیلی آموزش جمعیّت‌شناسی از کارشناسی تا کارشناسی ارشد را پوشش می‌دهد. با این‌حال، سطح آموزش و حیطه‌ی موضوعات مورد بررسی در مقاطع مختلف متفاوت است.

در دوره‌های آموزشی بر‌گزار‌شده در هر یک از مقاطع چه ضعف‌ها و چه قوت‌هایی وجود دارد؟ مهم‌ترین نقطه‌ی ضعف همه‌ی دوره‌ها آموزشی جمعیّت‌شناسی کمبود منابع مورد نیاز و لازم به زبان فارسی می‌باشد. عرضه‌ی کتاب در سایر حوزه‌های علوم اجتماعی به مراتب بیش‌تر از جمعیّت‌شناسی می‌باشد. البتّه، این به معنی نادیده‌گرفتن تلاش‌های استادان ارزنده‌ی جمعیّت‌‌شناسی ایران در تولید متون آموزشی جمعیّت‌‌شناسی از گذشته تا به امروز نیست. با این حال، هنوز راه درازی در پیش است و این کمبود در مقایسه با رشته‌هایی چون جامعه‌شناسی و حتی انسان‌شناسی بسیار محسوس است. با توجه به وارداتی‌بودن این رشته‌ی علمی در کشور ما، بر این باورم که ترجمه‌ی متون درسی و آموزشی جمعیّت‌شناسی بایستی در دستور کار جمعیّت‌شناسان قرار بگیرد. نقطه‌ی ضعف دیگر در آموزش دروس جمعيّت‌شناسی در دانشگاه‌ها به ویژه در دوره‌ی کارشناسی، عدم توجه به الزامات اوليه‌ي آن به ويژه از نظر تأمین نیروی انسانی صاحب صلاحيّت علمی و در نتیجه سليقه‌گرایی در آموزش دروس جمعیّت‌شناسی می‌باشد. عدم بازبينی‌های لازم در عناوين و محتوای اين دروس از سوی سازمان‌های مسئول نیز بر این آشفته بازار افزود. البتّه، جا دارد از تلاش‌های انجمن جمعيّت‌شناسی ايران در قالب طرح‌هاي مشترك گروه آموزش جمعیّت‌شناسی دانشگاه تهران و صندوق جمعيّت سازمان ملل در ايران در بازبينی عنوان‌ها و سرفصل دروس جمعيت‌شناسی در دوره‌ها‌ي کارشناسی ارشد در سال 1381 و کارشناسی در سال 1389 اشاره کنم. در قالب این طرح‌ها، موضوعات و محدوده‌های هر درس در چارچوب مقرّرات و مصوبات آموزش عالی کشور تعريف و تعيين شد که امید است در دوره‌ی دکتری نیز این کار به انجام برسد.

چه آسیب‌هایی در حال حاضر عرصه‌ی آموزش جمعیّت‌شناسی در ایران را تهدید می‌کند؟ به باور من توسعه‌ی کمی دوره‌های کارشناسی ارشد بدون توجه به زیرساخت‌های لازم از نظر تأمین نیروی انسانی سبب شده است تا آموزش جمعیّت‌شناسی در برخی دانشگاه‌ها به گونه‌ای صورت بگیرد که موجبات دلسردی و ناامیدی دانشجویان جمعیّت‌شناسی را فراهم آورد. بی‌تردید، استمرار چنین رویه‌ای تنها به آشفته‌بازاری که پیش‌تر اشاره کردم دامن خواهد زد. 

چه ملاحظاتی برای توسعه‌ی آموزش جمعیّت‌شناسی در ایران وجود دارد؟ نظارت دقیق بر توسعه‌ی کمّی دوره‌های آموزشی در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری، تلاش برای جذب نیروهای جوان دانش‌آموخته در دانشگاه‌های کشور و بازبینی و بروزرسانی مستمرّ متون آموزشی که خوشبختانه ـ همان‌طور که اشاره کردم ـ با اقداماتی که در این زمینه از سوی انجمن جمعیّت‌شناسی ایران و گروه آموزشی جمعیّت‌شناسی دانشگاه تهران صورت گرفته، عملیاتی شده و امیدوارم که استمرار بیابد. علاوه بر این‌ها، بر این باورم که برگزاری نشست‌های هم‌اندیشی استادان و مدرسان جمعیّت‌‌شناسی در دانشگاه‌های مختلف کشور می‌تواند اقدام مؤثری در توسعه‌ی آموزش جمعیّت‌شناسی در کشور باشد.

 چه زمینه‌ها و موضوعاتی برای تولید علمی در قالب منابع آموزشی این حوزه علمی باید در دستور کار قرار گیرد؟ فکر می‌کنم ابتدا بایستی بررسی‌ها و اقدامات لازم برای بروزرسانی سرفصل‌های دروس در مقاطع مختلف صورت بگیرد. پس از آن، خلأ‌های آموزشی شناسایی شود و در مرحله‌ی بعد، متناسب با آن و برنامه‌های بلندمدّت آموزش جمعیّت‌شناسی، زمینه‌ها و موضوعات لازم برای تولید علمی در دستور کار قرار بگیرد.

 چنان‌چه پیشنهادی برای توسعه‌ی آموزش جمعیّت‌شناسی در ایران دارید ذکر بفرمایید؟ دو پیشنهاد مشخّص دارم: 1) توسعه‌ی دوره‌های تحصیلات تکمیلی با توجه به زیرساخت‌های لازم به ویژه‌ از نظر تأمین نیروی انسانی صاحب صلاحیّت برای آموزش جمعیّت‌شناسی صورت بگیرد. 2) نهضت ترجمه‌ی متون تخصّصی و کاربردی برای جبران خلأ‌های موجود از نظر متون آموزشی جمعیّت‌شناسی تقویت و استمرار بیابد. در کنار آن، تألیف کتاب‌های جمعیّتی از سوی استادان جمعیّت‌شناسی در دستور کار قرار بگیرد.

متن این گفت‌وگو در نشریه‌ی "کتاب ماه علوم اجتماعی"، ویژه‌ی جمعیّت‌شناسی، سال پانزدهم، دوره‌ی جدید، شماره‌ی 42 و 43، شهریور و مهر 1390 چاپ شده است. برای دسترسی به فایل این شماره‌ی کتاب ماه به صورت پی دی اف، این‌جا کلیک کنید.