تحوّلات جمعیّت‌شناختی نیروی کار در ایران طیّ دوره‌ی 1400-1335: تحلیل وضع سکونتی، ترکیب سنّی جنسی و وضع تحصیلی

علی قاسمی اردهایی، رضا نوبخت

چکیده

از محورهای مهم در مطالعات اجتماعی و اقتصادی، بحث نیروی کار است. با توجّه به این که اندازه و کیفیّت نیروی کار بستگی به متغیّرهای عمده‌ی جمعیّتی از جمله ترکیب سنّی جنسی، و سطوح تحصیلی دارد، بنابراین نیروی کار مبحث مناسبی جهت پیوند اقتصاد و جمعیّت‌شناسی است. هدف این مقاله این است که پویایی شاخص‌های میزان فعّالیّت و میزان بیکاری (اشتغال) مردان و زنان در نقاط شهری و روستایی را بر حسب گروه‌های سنّی و سطوح تحصیلی مورد مطالعه قرار دهد. داده‌ها از نتایج سرشماری‌های 1335 تا 1385 و نتایج آمارگیری نیروی کار 1388 به دست آمده است. برای نشان دادن وضعیّت نیروی کار در سال‌های 1390، 1395 و 1400 از روش ترکیبی پیش‌بینی جمعیّت استفاده شده است.

نتایج نشان می‌دهد که در طیّ شش سرشماری، درصد شاغلان 3/4 برابر و درصد بیکاران 18/8 برابر افزایش داشته است. این نتایج و هم‌چنین برآورد شاغلان و بیکاران تا سال 1400 نشان‌دهنده‌ی بدتر‌شدن وضعیّت نیروی کار در ایران است، این در حالی است که کشورمان از لحاظ نیروی انسانی بالقوّه فعّال ایده‌آل‌ترین وضعیّت را می‌گذراند. اصلاحات ارضی، خشکسالی، قیمت نفت، جنگ، انقلاب و جایگاه روستا در برنامه‌های توسعه‌ای، از جمله عواملی هستند که میزان اشتغال (بیکاری) نقاط شهری و روستایی را به طور جداگانه تحت تأثیر قرار داده‌اند. در تمایز جنسیّتی بازار کار نیز عواملی همانند پایین بودن سرمایه‌ی انسانی زنان، بالا بودن تقاضای کار از سوی مردان، ازدواج، حاملگی و پرورش کودک مؤثّر بوده‌اند. تراکم بیکاران در گروه‌های سنّی جوان از دیگر چالش‌های نیروی کار ایران است. طیّ سه سرشماری اخیر، بیش از نیمی از بیکاران در دامنه‌ی سنّی 24-15 ساله قرار داشتند. نسبتی از فشارهای وارد بر بازار کار در دهه‌ی 1380 ناشی از بیش‌زایی‌های دهه‌ی 1360 است. آن‌ها هم‌اکنون وارد بازار کار شده‌اند، در نتیجه فرصت اشتغال برای جوانان دهه‌ی 1380 محدود شده است. هم‌چنین در نقاط روستایی نسبت به شهری، شدّت بیکاری از سنین پایین‌تری شروع شده و بیکاران زن نیز نسبت به مردان در گروه‌های سنّی جوان متمرکزند. نکته ی قابل توجّه در تحوّلات سطوح تحصیلی شاغلان و بیکاران در طیّ سرشماری‌ها، افزایش درصد زنان بیکار دارای تحصیلات عالی نسبت به همتاهای مرد طیّ دو سرشماری اخیر است. این مقاله در همایش "تحلیل روندهای جمعیّتی کشور" که روزهای 29 و 30 آذر 1390 در تهران، دانشگاه تربیّت مدرّس برگزار شد، ارایه شد.برای دریافت فایل متن کامل مقاله به صورت پی دی اف، این‌جا کلیک کنید.