چاپ
نوشته شده توسط حاتم حسینی   
سه شنبه ، 7 خرداد 1392 ، 06:20

کاربُرد رایانه در جمعیّت‌شناسیDr. Hatam Hosseini

تألیف: دکتر حاتم حسینی، محمّد ترکاشوند

کاربُرد رایانه در جمعیّت‌شناسی، عنوان کتابی است که توسّط دکتر حاتم حسینی و محمّد ترکاشوند تألیف شده و از سوی انتشارات دانشگاه بوعلی سینا در شمارگان 1000 نسخه چاپ و منتشر شده است. در مقدّمه‌ی کتاب چنین آمده است: روش و تكنيك، و آمار و اطّلاعات دو رکن اصلی در بررسي‌هاي جمعیّتی می‌باشند. جمعیّت‌شناس و تحلیل‌گر مسایل جمعیّتی بايد مجهّز به تكنيك‌ها و روش‌هاي تحقيق و تحلیل داده‌ها باشد. امروزه، با پیشرفت برنامه‌‌های رایانه‌ای در رشته‌های مختلف علمی، زمان به سوّمین مؤلّفه‌ی مهم در انجام تحلیل‌ها و پردازش داده‌های جمعیّتی تبدیل شده است. یکی از چالش‌های آموزش جمعیّت‌شناسی در ایران این است که دانشجویان علوم اجتماعی، به ویژه در گرایش پژوهشگری، عموماً دارای دیپلم علوم انسانی می‌باشند. این دانشجویان در دوره‌ی کارشناسی ناگزیر از گذراندن چند واحد درسی جمعیّت‌شناسی از جمله؛ مبانی جمعیّت‌شناسی، روش‌های مقدّماتی تحلیل جمعیّت، جمعیّت‌شناسی ایران، کاربرد جمعیّت‌شناسی، و جمعیّت‌شناسی اقتصادی اجتماعی می‌باشند. جز در مورد اخیر، جمعیّت‌شناسی اقتصادی اجتماعی، در سایر درس‌ها مطالب و سرفصل‌های هر درس آمیزه‌ای از مباحث تکنیکی و غیرتکنیکی است. این ویژگی سبب شده است تا دانشجویان علوم اجتماعی، به استثنای شمار معدودی، علاقه‌ی زیادی به مباحث و موضوعات جمعیّتی از خود نشان ندهند و با این استدلال که علاقه‌ای به ریاضیات ندارند، درس‌های جمعیّت‌شناسی را با بی‌علاقگی بگذرانند. به تبعِ این، انجام تحقیقات جمعیّتیِ با ماهیّت کمّی و تکنیکی خیلی مورد اِقبال دانشجویان قرار نمی‌گیرد. دانشجو همواره از انجام تحقیقاتی که جنبه‌ی محاسباتی دارد و در آن ناگزیر است تا با پردازش و تحلیل داده‌های جمعیّتی، اطّلاعات جمعیّتی تولید کند اِکراه دارد. این در حالی است که انتظار می‌رود دانشجوی علوم اجتماعی، حتّی در مقطع کارشناسی و با گذراندن واحدهایی که به آن‌ها اشاره شد، توانایی انجام تحلیل‌های جمعیّتی را بدون نگرانی از ماهیّت کمّی و تکنیکی مباحث مورد تحقیق داشته باشد. توسعه‌ی مراکز آموزش عالی، حتّی در دورافتاده‌ترین مناطق کشور، این ضرورت را اجتناب‌ناپذیر می‌سازد. در کنار این‌ها، توجّه روزافزون به عامل جمعیّت و نقش آن در برنامه‌ریزی‌های توسعه‌ی ملّی و منطقه‌ای، یک واقعیّت انکار‌ناپذیر در شرایط کنونی کشورها و مناطق مختلف دنیا از جمله ایران است.

در پاسخ به نیازهای فوق، بر آن شدیم کتابی را به علاقه‌مندان عرضه کنیم تا به کمک آن دانشجوی علوم اجتماعی و پژوهشگر مسایل جمعیّتی بدون نگرانی از مباحث تکنیکی مرتبط با موضوعات جمعیّتی، در سریع‌ترین زمان ممکن، کارِ تحقیق و پژوهش جمعیّتی و تحلیل آمارهای جمعیّتی را با موفقیّت به انجام برساند. برای این منظور، در کنار طرح مباحث جمعیّتی، برنامه‌ای رایانه‌ای با عنوان DAS در محیطExcel  طرّاحی کردیم. DAS (Demographic Analysis Spreadsheet) برنامه‌ای رایانه‌ای برای انجام تحلیل‌های جمعیّت‌‌شناختی می‌باشد. این برنامه به صورت صفحه‌گسترده است. مجموعه‌ای متشکّل از برنامه‌های مختلف است. نام‌گذاری برنامه‌ها با توجّه به موضوعات مطرح در فصل‌های کتاب انجام شده است. DAS صفحه‌گسترده‌ای دربرگیرنده‌ی 11 برنامه‌ی متفاوت است. هر برنامه از چند صفحه‌ی دیگر تشکیل شده است و برای هر صفحه عملیات خاصّی متناسب با موضوعات مطرح شده در کتاب تعریف شده است. به این ترتیب، مجموع برنامه‌های طرّاحی‌‌شده در صفحه‌گسترده‌ی DAS بالغ بر 36 برنامه و صفحه‌ی داخلی است. هرچند امروزه برنامه‌های رایانه‌ای گوناگونی برای انجام تحلیل‌های جمعیّتی وجود دارد و آموزش آن‌ها در مقطع کارشناسی ارشد جمعیّت‌شناسی در دانشگاه‌های ایران رایج است، امّا در طرّاحی DAS، جز در مواردی معدود، بیش‌تر بر روش‌های مستقیم برآوردهای جمعیّتی تمرکز شده است.

Ac in Demography

استفاده از برنامه‌های صفحه‌گسترده‌ی DAS مستلزم آشنایی کاربر با دانش جمعیّت‌شناسی می‌باشد. هرچند استفاده از برنامه‌ها بسیار آسان است و در کاربرد آن‌ها نیازی نیست کاربر عملیّات خاصّی را انجام دهد، امّا بدون دانش جمعیّت‌شناسی درک خروجی برنامه‌ها و استفاده از آن‌ها با مقاصد علمی و پژوهشی غیرممکن است. بنابراین، سعی شد کتاب به گونه‌ای سازماندهی شود که استفاده از امکانات برنامه‌ها را آسان نماید. کتاب، همانطور که گفته شد، سازمان مشخّصی دارد. مطالب در دو حوزه‌ی ایستایی‌شناسی و پویایی‌شناسی جمعیّت سازمان‌دهی شده است. در حوزه‌ی ایستایی‌شناسی موضوعاتی چون؛ ترکیب جنسی، ترکیب سنّی، توزیع جغرافیایی جمعیّت، فعّالیت، ‌نیروی انسانی و اشتغال، و ازدواج و زناشویی به بحث گذاشته شده است. مباحث مرتبط با پویایی‌شناسی نیز دربرگیرنده‌ی موضوعاتی چون؛ زاد و ولد، باروری و تجدید نسل، مرگ‌ومیر، مهاجرت،‌ و حجم، رشد، و تغییرات جمعیّت است. هر کدام از موضوعات فوق، یکی از فصل‌های کتاب را تشکیل می‌دهد. در واقع، کتاب در 9 فصل سازمان یافته است. در سازماندهی مباحث هر فصل از کتاب، ضمن پرداختی مقدّماتی به موضوع، تلاش شده است تا شاخص‌های جمعیّتی مرتبط با آن موضوع، معرّفی و روش محاسبه‌ی هر یک از آن‌ها توضیح داده شود. در پایان هر فصل، ضمن معرّفی برنامه‌ی طرّاحی‌شده برای آن موضوع خاص، برنامه و اجزای تشکیل‌دهنده‌ی آن را معرّفی و چگونگی کار با آن را توضیح می‌دهیم. این کتاب همراه با سی دی صفحه‌گسترده‌ی DAS در دسترس کاربران و علاقه‌مندان به پژوهش‌های جمعیّتی قرار خواهد گرفت. برای اطّلاعات بیش‌تر درباره‌ی سرفصل‌های کتاب، این‌جا کلیک کنید.

آخرین بروز رسانی مطلب در پنجشنبه ، 10 مرداد 1392 ، 08:59