روش‌های جمعیّت‌شناختی: تمرین‌هایی در جمعیّت‌شناسی تحلیلی و کاربردی

تألیف دکتر حاتم حسینی

این کتاب از سوی انتشارات دانشگاه بوعلی سینا در شمارگان 1000 نسخه در پاییز 1390 چاپ و منتشر شده است. در مقدّمه‌ی کتاب آمده است: جمعیّت‌شناسي مطالعه‌ي جمعیّت، افزايش آن از طريق مواليد و مهاجرت به داخل و كاهش آن از طريق مرگ‌ومير و مهاجرت به خارج است. در مفهوم وسيع آن، جمعیّت‌شناسي مطالعه‌ي عوامل مؤثّر بر تغييرات جمعیّت و تأثير جمعیّت بر جهان اطراف ماست. این عوامل متفاوتند؛ بعضي از آن‌ها (مانند طول عمر) منشأ زيستي و ژنتيك دارند، امّا برخي ديگر (مانند علل محيطي مرگ يا هنجارهاي اجتماعي مؤثّر بر باروري) ماهيّت اقتصادي اجتماعي دارند. تأثير عوامل جمعیّتي را مي‌توان در زمينه‌هاي مختلف مشاهده کرد. براي مثال، جمعیّتي كه به سمت سالخوردگي مي‌رود ممكن است تأثيرات سوئي بر تركيب نيروي كار داشته باشد. يك تغيير عمده در شمار مواليد سالانه تأثير مهمّي بر نظام آموزشي سال‌هاي آتي خواهد داشت. رشد جمعیّت نيز ممكن است به تنهايي تأثير سوئي بر ظرفيّت حمل كره‌ی زمين داشته باشد و دست‌كم تعيين‌كننده‌ی عمده‌اي در كمّيت و كيفيّت محصولات كشاورزي‌اي كه در نهايت بايد توليد شود باشد. بنابراين، از ديدگاه‌هاي مختلف مي‌توان عوامل جمعیّتي را مورد مطالعه قرار داد. براي همين است كه جامعه‌شناسي جمعیّت و اقتصاد جمعیّت به عنوان دو حوزه‌ي مهم در مطالعات جمعیّتي درآمده‌اند.

در بررسي‌هاي جمعیّت‌شناختي، دو ركن اساسي وجود دارد: روش و تكنيك، آمار و اطّلاعات. جمعیّت‌شناس همواره بايد به تكنيك‌ها و روش‌هاي تحقيق و تحلیل داده‌ها مجهّز باشد. بكارگيري روش‌ها و استفاده از تكنيك‌ها مستلزم داشتن اطّلاعات و داده‌هاي دقيق و قابل‌اعتماد است. در این کتاب، تلاش شده است تا ضمن معرّفی روش‌های مختلف تحلیل در دو حوزه‌ی ایستایی‌شناسی و پویایی‌شناسی جمعیّت، چگونگی ارزیابی آمارهای جمعیّتی و روش‌های تسطیح و تصحیح آمارهای سرشماری را در قالب تمرین‌هایی معرّفی و چگونگی کاربرد و استفاده از آن‌ها را بیاموزیم. بنابراین، هدف كتاب محدود به ارائه‌ی روش‌هايي براي تحليل محض فرآیندها و تركيب جمعیّت و نیز ارزیابی و تسطیح آمارهای جمعیّتی است. در واقع، كتاب صرفاً متمرکز بر تحليل و کاربرد جمعیّت‌شناسی است. با اين‌ حال، نبايد فراموش كرد كه جمعيّت‌شناسي صرفاً به اين گونه تكنيك‌ها محدود نمي‌شود.

روش‌های مقدّماتی تحلیل جمعیّت و کاربرد جمعیّت‌شناسی از درس‌های اصلی دوره‌ی کارشناسی علوم اجتماعی، به‌ویژه برای دانشجویان رشته‌ی پژوهشگری، می‌باشد. هر دو درس تا حدود زیادی جنبه‌ی عملیاتی و محاسباتی دارند. در درس روش‌های مقدّماتی تحلیل جمعیّت، دانشجویان با موضوعات مختلفی، عمدتاً در حوزه‌ی پویایی‌شناسی جمعیّت، آشنا می‌‌شوند. مرگ‌ومیر، کاربرد و چگونگی استفاده از دیاگرام لگزیس در تحلیل پدیده‌های جمعیّتی، جدول عمر، سنجه‌های تشکیل‌دهنده‌ی آن و روابط بین آن‌ها، زادولد، باروری و تجدیدنسل، ازدواج و زناشویی، مهاجرت و در نهایت رشد و پیش‌بینی جمعیّت موضوعاتی هستند که در این درس به دانشجو آموزش داده می‌شوند. کاربرد جمعیّت‌شناسی نیز روش‌های ارزیابی و تسطیح داده‌های سرشماری، روش‌های غیرمستقیم برآورد شاخص‌های جمعیّتی و استانداردسازی میزان‌های خام را پوشش می‌دهد.

با در نظر گرفتن سرفصل‌های دو درس یادشده، نگارنده تلاش کرده است تا کتاب را در 9 فصل جداگانه سازماندهی نماید. فصل 1 به روش‌های تحلیل ساختار سنّی و جنسی جمعیّت اختصاص یافته است. در فصل‌های 2 تا 6، تمرین‌ها و مسایلی در زمینه‌ی هر یک از موضوعات مرتبط با پویایی‌شناسی جمعیّت طرح و چگونگی حلّ آن‌ها و تحلیل و تفسیر نتایج مورد بحث قرار گرفته است. دو فصل پایانی کتاب به موضوعاتی محدود شده است که سرفصل‌های درس کاربرد جمعیّت‌شناسی را پوشش می‌دهد. روش‌های ارزیابی و تسطیح داده‌های سرشماری و استانداردسازی میزان‌های خام از جمله‌ی این موضوعات هستند. اگرچه دانشجویان چگونگی کاربرد و استفاده از روش‌های غیرمستقیم برآورد شاخص‌های جمعیّتی را، هرچند مقدّماتی، در درس کاربرد جمعیّت‌شناسی می‌آموزند، امّا به خاطر حجم زیاد مطالب پرداختن به روش‌های غیرمستقیم برآورد شاخص‌های جمعیّتی از دستور کار خارج شد. این کتاب راهنما و منبع مناسبی برای دانشجویان دوره‌ی کارشناسی علوم اجتماعی در درس‌ "روش‌های مقدّماتی تحلیل جمعیت" و "کاربرد جمعیت‌شناسی" می‌باشد.