مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
نوشته شده توسط حاتم حسینی   
دوشنبه ، 12 دی 1390 ، 02:09

جمعیّت‌شناسی اقتصادی اجتماعی و تنظیم خانواده (چاپ چهارم، ویراست دوّم)SED

دکتر حاتم حسینی

چاپ چهارم کتاب جمعیّت‌شناسی اقتصادی اجتماعی و تنظیم خانواده (ویراست دوّم) در دی ماه 1390 منتشر شد. این کتاب توسّط دکتر حاتم حسینی استادیار جمعیّت‌شناسی دانشگاه بوعلی سینا نوشته شده و از سوی انتشارات دانشگاه بوعلی در شمارگان 1500 نسخه و 317 صفحه چاپ و منتشر شده است. در مقدّمه‌ی کتاب آمده است: هم‌اكنون، جمعيت جهان کمی بیش از هفت ميليارد نفر است. روزانه بیش از 382 هزار بچّه در جهان متولّد مي‌شوند. در مقابل، هر روز تنها 155 هزار نفر در دنیا فوت می‌کنند. به اين ترتيب، كره‌ي زمين روزانه پذيراي جمعيت افزوده‌اي بیش از 227 هزار نفر است. در واقع، جمعيت زمین هم‌اکنون افزایش سالانه‌ای معادل 83 میلیون نفر را تجربه می‌کند. به موازات اين رشد سريع جمعیتی، سرعت تغييرات در جامعه‌ي جهاني در ابعاد مختلف شدّت گرفته است. رشد و توسعه‌ي اقتصادي نابرابر، افزايش فقر و گرسنگي، تغييرات در ساختار سنّي جمعيت، سالخوردگي جمعیت، فرسايش‌هاي زيست‌ محيطي، افزايش ميزان آلودگي، استمرار در كاهش منابع، گرم‌شدن دماي كره‌ي زمين و افزايش سطح آب درياها و ... از جمله‌ي اين تغييرات است. اين تغييرات كه هر يك به ‌نوعي ريشه در تغييرات و تحوّلات جمعيتي جوامع دارد، موجب شده است تا موضوع جمعيت و آثار و عوارض اقتصادي اجتماعي، فرهنگي، سياسي و زيست‌ محيطي ناشي از آن بيش از پيش در كانون توجّه دولتمردان و مجامع علمي و دانشگاهی در نقاط مختلف جهان قرار بگيرد.

نقشه‌ي جهان به خوبي نشان مي‌دهد كه ثروت‌ها چگونه به شكلي نامتناسب توزيع شده است. برخي از كشورها منابع طبيعي در اختيار ندارند و برخي ديگر دارند. اين نابرابري در توزيع ثروت‌ها در سطح منطقه‌اي نيز ديده مي‌شود. مسأله‌ي ديگر چگونگي توزيع مواد غذايي است. آمارهاي منتشر‌شده از سوي منابع معتبر منطقه‌اي و بين‌المللي نشان می‌دهد كه در هيچ دوره‌اي از تاريخ بشر سرانه‌ي توليد مواد غذايي تا اين حد بالا نبوده است. بي‌ترديد، اين افزايش در ظرفيّت حمل زمين و افزايش قابليّت توليدي آن دستاورد پيشرفت‌هاي علمي و فن‌آوری است. با اینحال، واقعيّت اين است كه انسان در هيچ زماني تا اين اندازه دچاركمبود مواد غذايي نبوده است. فقر بر تمام جهان سايه افكنده و هنوز در ميان ما فقرا ديده مي‌شوند. اين وضعیّت علي‌رغم كنترل‌هاي جمعيتي و اقدامات صورت‌گرفته در زمينه‌ي تنظيم خانواده و پيشرفت‌هاي فن‌آوری است. دگرگوني و تحوّل در زمينه‌هاي علمي و فن‌آوری، به ‌ويژه فن‌آوری ارتباطي، به‌ گونه‌ي ديگري بر تناقض‌هاي زندگي در دنيا مدرن دامن مي‌زند. پيشرفت‌هاي صورت‌گرفته در فن‌آوری ارتباطي كه روزگاري فقدان آن‌ها تهيدستان و مسايل و مشكلات آنان را از ديدگان جهانيان دور نگه مي‌داشت، اكنون آن‌ها را به ‌طور مستقيم در معرض ديد همگان قرار مي‌دهد. ديگر راهي براي چشم‌ برگرفتن وجود ندارد. فن‌آوری ارتباطي و پيشرفت‌هاي حيرت‌آور آن همواره زندگي فلاكت‌بار مردماني را بر همگان آشكار مي‌سازد كه روزگاري اسرارآميز مي‌نمود و اينك امري واقعي محسوب مي‌شود. تعارض و تضاد و در نتيجه بحران، از همين جا شروع مي‌شود. ساكنان جوامع درحال‌توسعه كه بخش قابل‌توجّهي از جمعيت جهان را دربر مي‌گيرند اين نابرابري را برنمي‌تابند.

رشد بالاي جمعيت در كنار تغييرات سريع در علوم و فن‌آوري و عدم شكل‌گيري نهادهاي مناسب براي سامان‌دهي تعامل ميان جمعيت و منابع، شرايطي فراهم آورده است كه در آن زمينه براي بروز تنش‌ها و كشمكش‌هاي سياسي در سطح ملّي و بين‌المللي فراهم شده و بيم آن مي‌رود كه اين وضعيّت تا بدانجا پيش برود كه از طريق تهديد موجوديّت انسان بر روي زمين، كلّ هستي و بشريّت را مورد تهديد قرار دهد. شوق بي‌صبرانه‌ی دگرگون‌كردن شرايط زندگي، كه در سايه‌ي پيشرفت‌هاي فن‌آوری ارتباطي شكل افراطي نيز به خود گرفته، به معني به ‌دست ‌آوردن جايي به مراتب فراخ‌تر، مصرف به مراتب بيش‌تر مواد غذايي، پوشاك، وسايل نقليّه، ماشين‌آلات، برق، سوخت و ... است. در همین زمینه، بوتول[1] (1370) با استفاده از مفهوم اضافه جمعيت رواني مي‌گويد: "وقتي در جمعيت يك كشور آرزويي بسيار قوي براي برخورداري از سطح زندگي بالاتر وجود داشته باشد، اين آرزو به تنهايي معادل است با افزايشي كه به ‌طور‌ ناگهاني در جمعيت يك كشور حاصل مي‌شود". اينگونه تمايلات، حتّي در كشورهايي كه از يك نوع رفاه نسبي هم برخوردارند، از طريق افزايش توقّعات نوعي احساس جاتنگي به وجود مي‌آورد. مردم برخلاف گذشتگان خود كه سرنوشت خويش را محتوم و تغييرناپذير مي‌د‌انستند، اكنون در وضعيّتي قرار گرفته‌اند كه زندگي خود را با سبك زندگي مردمان جوامع توسعه‌يافته مقايسه مي‌كنند. آن‌ها ديگر گذشته خود را تحقيرآميز و وضعيّت موجود را نامطلوب مي‌‌دانند. شهروندان آسيا، آفريقا و آمريكاي لاتين تلاش خواهند كرد تا به سطحي از زندگي كه مردمان ممالك توسعه‌يافته تجربه مي‌كنند برسند. آن‌ها ديگر به سطح پايين زندگي خويش رضايت نمي‌دهند. در اين شرايط، رشد بالاي جمعيت به مثابه يك ترمز پيشرفت عمل مي‌كند و به اين ترتيب موجبات تشديد بي‌ثباتي سياسي، ناامني و ويرانگري در سطح منطقه‌ای و بين‌المللي را فراهم مي‌سازد. برخورد هنگامي بالا مي‌گيرد كه جمعيت‌هاي درحال‌رشد براي منابع غير قابل بازيافت يا قابل بازيافت با يكديگر رقابت مي‌كنند. نابرابري در توزيع منابعي چون آب، زمين و درآمد اين ارتباط را پيچيده‌تر مي‌كند. رقابت فشرده و برخورد، زمينه‌هاي اجتماعي‌اي كه همنوايي و هماهنگي در جامعه را موجب مي‌شود از ميان مي‌برد.

افزايش جمعيت زمین در كنار تغييرات سريع در فن‌آوري و در نهايت دگرگوني روابط انسان با طبيعت و عدم تغيير در طرز فكر آدميان، تنش‌ها و كشمكش‌هايي را در جامعه‌ي جهاني به ‌وجود آورده و خواهد آورد كه ضرورت اقدام عملي براي جلوگيري از تشديد بحران را ايجاب مي‌كند.

جوامع توسعه‌يافته و درحال‌توسعه در شرايط بسيار متفاوتي از نظر اقتصادي،اجتماعي، فرهنگي و جمعيتي بسر مي‌برند. بنابراين، بايداستراتژي‌هاي متفاوت و واقع‌بينانه‌اي براي همكاري‌هاي منطقه‌اي اتّخاذ شود. تنها محدود‌کردن شمار مطلق جمعيت و يا رشد اقتصادي نمي‌تواند بازدارنده‌ي تغييرات وسيعي باشد كه در دنیا صورت خواهد گرفت. علاوه بر اين‌ها، سياست‌گذاري‌هاي سالم و اصولي و تنظيمات نهادي قوي براي جلوگيري و يا كاهش تخريب در محيط زيست و منابع طبيعي از طريق تغيير رويكرد بشر به جهان و انسان بسيار مهم است. استمرار رشد جمعيت در سطح 2/1 درصدي كه در سال 2011 تجربه شده، در كنار تغييرات سريع در فن‌آوری توليدو در نتيجه دگرگوني روابط انسان با طبيعتعملاً باعث افزايش فشار بر محيط زيست و منابع طبيعيو در نتيجه افزايش كشمكش‌ها و نزاع‌هاي داخلي و بين‌المللي بر سر منابع قابل ‌بازيافت و غيرقابل بازيافتبه منظور پاسخ‌گويي به تقاضاهاي جمعيت رو به رشد خواهد شد.

در چاپ چهارم، مطالب كتاب در 9 فصل سازمان یافته است. در سازماندهی فصل‌های کتاب تلاش شده است تا از آخرین آمارها و اطّلاعات منتشرشده درباره‌ی جمعیت جهان، کشورها و مناطق مختلف و نیز عوامل و تعیین‌کننده‌های آن استفاده شود. در فصل اوّل با عنوان سيماي جمعيت جهان: روندهای گذشته و چشم‌انداز آینده، ضمن بررسي تحوّلات جمعيت زمین از گذشته‌هاي دور تا سال 2011 و نیز الگوی توزیع جغرافیایی و پراکنش جمعیت، روندهای آينده‌ي جمعيت جهان به بحث گذاشته شده است. فصل دوّم به آرا و اندیشه‌های جمعيتي اختصاص يافته و در آن چهار ديدگاه نظري رايج در تاريخ انديشه‌هاي جمعيت‌شناسي به بحث گذاشته شده است.

در ادامه، تلاش شده است تا عوامل و تعیین‌کننده‌های تغییرات جمعیت یعنی باروری، مرگ‌ومیر و مهاجرت به بحث گذاشته شود. این مباحث، موضوع فصل‌های سوّم تا ششم کتاب است. در فصل سوّم با عنوان تعیین‌کننده‌های باروری، عوامل زمینه‌ای و تعیین‌کننده‌های بلافصل باروری با تأکید بر مدل تعیین‌کننده‌های بلافصل باروری بونگارت به بحث گذاشته‌ شده است. در این فصل، تلاش شده است ضمن معرّفی روش تجزیه‌ی بونگارت[2]، مکانیزم تأثیرگذاری عوامل و تعیین‌کننده‌های بلافصل و زمینه‌ای مؤثّر بر باروری مورد بحث و بررسی قرار بگیرد. تبیین گذار باروری موضوع فصل چهارم کتاب است. در این راستا، تلاش شده است نظریه‌ها و مدل‌های ارایه‌شده برای تبیین باروری با تفصیل به بحث گذاشته شود. فصل پنجم به موضوع مرگ‌ومیر و اختلال در سلامتی اختصاص یافته است. گذار مرگ‌ومیر، گذار اپیدمیولوژیک، ناتوانی و اختلال در سلامتی و تبیین تفاوت‌های اقتصادی و اجتماعی در مرگ‌ومیر بزرگسالان، کودکان و اطفال از موضوعاتی است که در این فصل به آن‌ها پرداخته شده است. مهاجرت به‌ عنوان سوّمين جريان عمده‌ي جمعيتي موضوع فصل ششم است. در این فصل، ضمن اشاره به برخی مسایل اوّلیه در بررسی پدیده‌ی مهاجرت، تفاوت مهاجرت‌های داخلی و بین‌المللی و موضوع مهاجرت خالص و ناخالص، نظریه‌ها و قوانین مهاجرت به بحث گذاشته شده است. این فصل با بحث درباره‌ی پیامدهای اقتصادی اجتماعی، فرهنگی و جمعیتی مهاجرت پایان یافته است.

فصل هفتم به موضوع گذار جمعيت‌شناختي اختصاص یافته است. در این فصل، ابتدا ضمن تعریف گذار جمعیت‌‌شناختی و فرآیند تکوین و شکل‌گیری نظریه‌ی گذار به مقايسه‌ي روند گذار در كشورهاي پيشرفته و درحال‌توسعه پرداخته شده و در ادامه ضمن اشاره به برخی محدودیّت‌های نظريه‌ي گذار، چالش‌ها و فرصت‌های برآمده از گذار جمعیت‌شناختی اوّل مورد بحث قرار گرفته است. در ادامه، موضوع گذار جمعیت‌شناختی دوّم و چالش‌ها و مسایل برآمده از آن بررسی شده است. فصل هفتم، در نهایت با بحث درباره‌ی گذار جمعیت‌شناختی ایران و فرصت جمعیتی حاصل آن پایان یافته است. جمعيت، محيط زيست و منابع طبيعي موضوع فصل هشتم كتاب است. در این فصل، ابتدا سیر تکاملی موضوع جمعیت، محیط زیست و منابع طبیعی در قرن بیستم به بحث گذاشته شده و در ادامه، رویکردهایی که برای تبیین رابطه‌ی میان جمعیت، محیط زیست و منابع ارایه شده معرّفی شده‌اند. تعامل جمعیت، محیط زیست و منابع طبیعی مباحث پایانی این فصل را شکل می‌دهد و در آن رابطه‌ی متقابل جمعیت، محیط زیست و منابع بررسی شده است.

سیاست جمعیتی، تنظیم خانواده و کنترل موالید موضوع فصل آخر کتاب است. ابتدا، ضمن تعریف سیاست جمعیتی، موضوع دوگانگی در سیاست‌گذاری‌های جمعیتی، ضرورت، هدف‌ها و انواع سیاست‌گذاری‌های جمعیتی و در نهایت رابطه‌ی سیاست‌های جمعیتی با برنامه‌‌ریزی‌های توسعه‌ی ملّی مورد بحث قرار گرفته است. تنظیم خانواده و کنترل موالید مبحث پایانی این فصل است. مباحث این قسمت با پرداختن به تفاوت‌های موجود در برنامه‌های تنظیم خانواده و کنترل موالید، تاریخچه‌ی تنظیم خانواده در جهان و ایران و هدف‌های برنامه‌ی تنظیم خانواده آغاز شده و با بحث درباره‌ی دلایل و ضرورت‌های استمرار این برنامه‌ها، نیاز برآورده‌نشده‌ی تنظیم خانواده و اثرات بهداشتی اجتماعی ناشی از آن و در نهایت موضوع سیاست‌‌گذاری جمعیتی در ایران پایان یافته است.


[1]. Bouthoul, [2]. Bongaarts Decomposition Method

آخرین بروز رسانی مطلب در يكشنبه ، 18 دی 1390 ، 15:08
 

منوی اصلی سایت Main

صفحه‌­ی اصلی

موضوع

رویدادها

منابع

پیوندها

درباره­‌ی من

مترجم سایت Translate

خبرنامه News Letter

نام:

ایمیل:

کنفرانس‌ها Conference

Please wait while JT SlideShow is loading images...
Photo Title 1Photo Title 2Photo Title 3Photo Title 4Photo Title 5

آمار بازدیدکنندگان Visited

واژه‌نامه‎ی جمعیّت‌شناسی Online

English to Persian and Vice Versa, Click here

DemoPaedia, Click here

تازه‌های کتاب

روش‌های تحلیل جمعیّت‌شناختی: این کتاب توسّط سه تن از جمعیّت‌شناسان نامی علم جمعیّت‌شناسی یعنی فرحت یوسف، جو. ام. مارتین و دیوید ا. سوانسون در چهارده فصل به رشته‌ی تحریر درآمده و در سال 2014 توسّط انتشارات اسپرینگر چاپ و منتشر شده است. دکتر حاتم حسینی و میلاد بگی کتاب را به زبان فارسی برگرداندند. ترجمه‌ی فارسی کتاب در 460 صفحه و شمارگان 1000 نسخه توسّط مرکز نشر دانشگاه بوعلی سینا در تابستان 1396 چاپ و منتشر شد. مطالب این کتاب به شیوه‌­ای سازمان یافته است که اجازه می‌دهد تا خوانندگان از یک سطح مقدّماتی به روش‎های پیشرفته‎تر تحلیل­‌های جمعیّت‎شناختی حرکت کنند. این رویکرد با در نظرگرفتن این نکته است که ممکن است کاربران ...

ادامه‌ی مطلب

نرم‌افزارهای جمعیّتی

MORTPAK for Windows (Version 4.3): The MORTPAK software packages for demographic measurement have had widespread use throughout research institutions in developing and developed countries since their introduction in 1988. Version 4.0 of MORTPAK included 17. Version 4.3 of MORTPAK enhanced many of the original applications and added 3 more to bring the total to 20 applications. The package incorporates techniques that take advantage of the United Nations model life tables and generalized stable population equations. The package has been constructed with worksheet-style, full screen data entry which takes advantage of the interactive ...

ادامه‌ی مطلب