گذار جمعيّتي دوّم، با نيم نگاهي به ايران

دکتر حسن سرایی

چکیده

نظريه‌ی گذار جمعيّتي دوّم در اصل نظريه‌اي براي تبيين "باروري پايين" در جوامع پيشرفته‌ی اواخر مدرن است. اين نظريه، باروري پايين و دوام آن در جوامع مزبور را با توجّه به تغييرات اساسي که در دهه‌هاي پاياني قرن بيستم در سطح جامعه و خانواده و در نحوه‌ی بچّه‌آوري در آن جوامع پيش آمد توضيح مي‌دهد. نظريه‌ی گذار جمعيّتي دوّم در کشورهاي اسکانديناوي تقريباً به طور کامل و در کشورهاي ديگر مدرن در حوزه‌ی فرهنگي ليبرال ـ شامل ساير کشورهاي اروپاي شمالي و غربي و کشورهاي انگليسي زبان خارج از اروپا ـ تا حدود زيادي صدق مي‌کند. با وجود اين، در اروپا از شمال به جنوب و از غرب به شرق و در جوامع پيشرفته‌ی شرق آسي در مقياسي بزرگ‌تر از ميزان صدق آن کاسته مي‌شود. پيداست که در کاربرد آن براي مطالعه‌ی باروري پايين و دوام آن در ايران محدوديّت‌هاي مزبور بايد لحاظ شود. اضافه بر آن، ايران کشوري پيراموني است و تغييرات آن تا حدودي وابسته و در نتيجه ناهمسان، ناهماهنگ و ناهمزمان است. از اين رو، از اين لحاظ هم نظريه‌ی مزبور پيش از کاربرد در جامعه‌ی پيراموني ايران، بايد تعديل و اصلاح گردد. مقدّم بر ملاحظات مزبور، در خصوص مناسبت نظريه‌ی گذار جمعيّتي دوّم در جوامع پيراموني (نظير ايران)، اين سؤال راهبردي هم مطرح است: آيا مي‌شود پيش از خروج از دوران گذار (در گذار جمعیّتی اوّل) وارد گذار جمعیّتی دوّم شد؟ در این مقاله در مورد این سئوال به جواب مثبت رسیده شد. زيرا، اگر ترکيب سنّي کنترل شود رسيدن باروري جمعيّت به جانشيني و رشد آن به صفر تقريباً همزمان اتّفاق مي‌افتد. از اين رو، در اثر ترکيب سنّي، گذار جمعيّتي دوّم ايران براي چندين دهه ـ شامل فاصله‌ی زماني رسيدن باروري جمعيّت به سطح جانشيني و رسيدن ميزان رشد به صفر ـ با گذار جمعيّتي اوّل همپوشاني خواهد داشت. این مقاله‌ در مجلّه‌ی "نامه‌ی انجمن جمعیّت‌شناسی ایران"، سال سوّم، شماره‌ی 6، صص 140-118 چاپ شده است.